Շարունակելո՞ւ է Էրդողանը կործանել ԱՄՆ-Թուրքիա դաշինքը

Ամերիկյան The National Interest պարբերականն անդրադարձել է ԱՄՆ- Թուրքիա հարաբերություններին, որոնք Էրդողանի կառավարման տարիներին շարունակում են վատթարանալ: Պարբերականի վերլուծական անդրադարձը ներկայացնում ենք ստորև.

«Խաբեությունը և սպառնալիքն արտաքին հարաբերությունների անբաժան մասն են: Բացառությամբ ծայրահեղ օրինակներից, ինչպիսին է Հյուսիսային Կորեան, կառավարությունները ցուցադրաբար չեն խոսում սպառնալիքի լեզվով:  Ձևացնելը դիվանագիտական առաքինություն է:

Սա չի վերաբերում Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին, ով ավելի շատ սուլթանական բռնապետությանը բնորոշ լիազորություններ է վերապահել իրեն՝ շքեղ նախագահական պալատին համապատասխան:

Նա բացահայտ խոստովանել է, որ ԱՄՆ-ի քաղաքացուն պատանդ է պահել, որպեսզի փոխանակի թուրք հոգևոր գործիչ Ֆեթուլլահ Գյուլենի հետ, ում Էրդողանը մեղադրում է 2016 թվականի ձախողված հեղաշրջման փորձի պլանավորման մեջ:  «Մեզ տվեք այդ քահանային», – ասել է Էրդողանը,- «Մեր քահանաներից մեկը ձեզ մոտ է: Նրան տվեք մեզ: Դուք կարող եք հեշտությամբ նրան մեզ տալ: Դուք կարող եք անել դա անմիջապես, որից հետո էլ մենք Էնդրյու Բրունսոնին (խմբ.-ամերիկացի քահանա) կտանք ձեզ»:

Չնայած բռնապետերի նկատմամբ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի տարօրինակ հարգանքին, Էրդողանը թշնամաբար է վերաբերվում ԱՄՆ-ին: Վաշինգտոնը պետք է հրաժարվի պատրանքից, թե Անկարան դաշնակից է: Համագործակցության ոլորտներ միշտ էլ կլինեն, բայց ներկա պահին Թուրքիայի կառավարությունը հակված է և՛ պաշտպանելու, և՛ դիմադրելու ԱՄՆ-ի շահերին ու արժեքներին:

Երբ Էրդողանի կուսակցությունը (Արդարություն և զարգացում կուսակցություն – ԱԶԿ) առաջին անգամ հաղթեց 2002թ-ի ընտրություններում, նրա լիդերն աչքի էր ընկնում ազատական գաղափարներով:  Նա օգնեց վերացնել ավտորիտար ազգայնական պետությունը, որը ստեղծվել էր Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կողմից: Էրդողանի ամենահուսալի աջակիցների թվում լիբերալներ էին: Նրա կարևոր ձեռքբերումներից էր բանակի վերադարձը զորանոցներ: ԱԶԿ-ն նույնիսկ բարելավել է կանանց նկատմամբ վերաբերմունքը, մասնավորապես՝ ընտանեկան բռնության կանխարգելման առումով:

Այնուամենայնիվ, մի քանի տարի առաջ Էրդողանը փոխեց իր կուրսը: Նա մի անգամ նշել է, թե ժողովրդավարությունը գնացքի է նման. «Դուք իջնում եք, երբ հասնում եք ձեր նպատակակետին»:  Նա, ըստ էության, հասավ այդ նպատակակետին, երբ կուսակցությունը հաղթեց 2011 թվականի երրորդ խորհրդարանական ընտրություններում:  Կոռուպցիայի վերաբերյալ մեղադրանքների աճին զուգընթաց, Էրդողանի կառավարությունը դարձավ ավելի ավտորիտար ու իսլամիստական: 2015 թվականին կորցնելով խորհրդարանական մեծամասնությունը՝ նա սկսեց օգտագործել քրդական խաղաքարտը, ուժեղացնելով դաժան արշավը արմատական «Քուրդիստանի բանվորական կուսակցության» (PKK) դեմ:

Էրդողանի վերելքին  նպաստել է մահմեդական հոգևորական Ֆեթուլլահ Գյուլենը, ով ապրում է ԱՄՆ-ում: Նա ստեղծել է գլոբալ կրոնական և հասարակական շարժում, որը կոչվում է «Հիզմեթ»: Երկու տասնամյակ առաջ Գյուլենը քաղաքական ապաստան ստացավ ԱՄՆ-ում, երբ ավտորիտար աշխարհիկները  գերիշխում էին թուրքական քաղաքականության մեջ: Գյուլենի կողմնակիցները շատ էին, բայց նրա քաղաքական հավակնությունները մնացին բանավեճի թեմա: 2013 թվականին Գյուլենի հետևորդները ոստիկանությունում և դատախազությունում հետաքննում էին ենթադրյալ կոռուպցիոն դեպքը, ինչին ի պատասխան Էրդողանը գյուլենականներին հեռացրեց անվտանգության ծառայություններից:

ԱԶԿ-ն նաև քննադատների համար փոքրացրեց դրսևորվելու հնավորությունները: Ընդդիմադիր գործարարները ենթարկվում էին քաղաքական դրդապատճառներով հարձակումների և հարկային հետապնդումների: Վարչակարգը սկսեց վերահսկել անկախ լրատվական կազմակերպությունները, ձերբակալել լրագրողների և վախեցնել քննադատներին: Կառավարությունը Էրդողանին վիրավորելու համար դատի տվեց հարյուրավոր թուրքերի, ներառյալ դպրոցականների: Քրդերի դեմ դաժան հարձակումները համայնքները վերածեցին պատերազմական գոտիների: Մինչ այժմ հարյուրավոր քաղաքացիներ մահացել են, գրեթե կես միլիոնը տեղահանվել է, տեղական տասնյակ պաշտոնյաներ հեռացվել են աշխատանքից:  ԱՄՆ պետական քարտուղարության մարդու իրավունքների վերաբերյալ վերջին զեկույցում նշվում են Թուրքիայում «կյանքից կամայականորեն զրկելու և այլ անօրինական կամ քաղաքական դրդապատճառներով սպանությունների», «խոսքի ազատության նկատմամբ կառավարության միջամտության», «քաղաքացիների ոչ պատշաճ պաշտպանվածության», «բանտերի գերբեռնվածության», «անվտանգության ուժերի վրա մշտական, արդյունավետ վերահսկողության բացակայության», «բազմաթիվ փոքրամասնությունների նկատմամբ սպառնալիքների, խտրականության և բռնության», ինչպես նաև «վախի մթնոլորտի» մասին, որը հետագայում սահմանափակեց դատական համակարգի անկախությունը:

Ժամանակի ընթացքում Էրդողանի արտաքին քաղաքականությունը նաև դարձավ թշնամական: Անկարան երկար ժամանակ հանդուրժում էր «Իսլամական պետություն» ահաբեկչական խմբավորման գործունեությունը Սիրիայի հետ իր սահմանի երկայնքով:  Էրդողանի կառավարությունը ռազմական գործողություններ էր վարում Սիրիայի քրդերի դեմ, որոնք համագործակցում էին ԱՄՆ-ի հետ ընդդեմ ԻՊ-ի ուժերի: Թուրքական ռազմական ուժերը խոցեցին Սիրիայում ռուսական ինքնաթիռ` մեծացնելով լարվածությունը Մոսկվայի հետ, սակայն հետագայում Էրդողանը հաշտվեց ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ:  Անկարան, անվանապես լինելով ՆԱՏՕ-ի անդամ, վերջերս Ռուսաստանից պատվիրեց S-400 հակահրթիռային համակարգեր:

Էրդողանի հարաբերությունները ԱՄՆ-ի և Արևմուտքի առաջնորդների հետ վատթարացան նաև 2016 թվականի ձախողված հեղաշրջման փորձից հետո: Արևմուտքում ոչ բոլորն էին մտահոգված Թուրքիայի նախագահի հնարավոր տապալումից:  Նրա կառավարությունը բազմիցս վերընտրվել է: Ըստ ամենայնի, հաջողված հեղաշրջման հասնելու արդյունքը կարող էր լինել քաղաքացիական պատերազմը:

Դժբախտաբար, Ադոլֆ Հիտլերի և 1933 թվականին Ռայխստագի շենքի հրդեհման դեպքի նմանությամբ, Թուրքիայի նախագահը օգտագործեց հեղաշրջման փորձը որպես ամբողջ ընդդիմությանը ճնշելու միջոց: Ցանկացած քննադատություն ընկալավում էր որպես իրական դավաճանություն: (Այնքան արագ էր նա օգտվել վատ ղեկավարվող հեղաշրջումից, որ որոշ դիտորդներ ենթադրում էին, որ Էրդողանը հավանաբար այն բեմադրել է):

Նույնիսկ մինչև հեղաշրջման փորձի տապալումը, Էրդողանը պնդում էր, որ այն կարգադրված է եղել իր նախկին դաշնակից Գյուլենի կողմից: Հետագայում Էրդողանը փորձում էր ոչնչացնել «Հիզմեթ» շարժումը՝ ապամոնտաժելով դպրոցները, ձեռնարկությունները և այլ կազմաերպություններ, որոնք առնչություն ունեին Գյուլենի հետ:

Ձախողված հեղաշրջման փորձից հետո մոտ 170 հազար մարդ ենթարկվել է տարբեր տեսակի դատական վարույթների, ավելի քան 50 հազարը՝ ձերբակալվել:  Ավելի քան 150 հազար մարդու ազատել են աշխատանքից կամ կասեցրել լիազորությունները: Կառավարությունը նույնիսկ չի հաստատում, որ այդ մարդկանց մեծ մասը ներքաշված է եղել ձախողած հեղաշրջման փորձի մեջ: Սակայն ամեն շաբաթ հայտարարվում է լրացուցիչ ձերբակալությունների և պաշտոնաթողությունների մասին:

Թիրախում են խորհրդարանականներ, դատավորներ, դատախազներ, պրոֆեսորներ, ուսուցիչներ և լրագրողներ: Փակվել են ավելի քան 160 լրատվական աղբյուրներ: Արգելափակվել են վեբ կայքերը, բանտարկվել՝ մոտ 150 լրագրողներ: Փակվել են մոտ 400 հասարակական կազմակերպություններ, ներառյալ՝ մարդու իրավունքների, հումանիտար և իրավաբանական խմբեր: Ձերբակալվել է «Amnesty International» – ի թուրքական բաժնի ղեկավարը:

Explained Human Rights Watch-ը հետևյալ կերպ է մեկնաբանել Թուրքիայի իշխանությունների գործողությունները.

«Հեղաշրջման փորձին հետևած ճնշումները կառավարության աճող ավտորիտարիզմի ախտանիշն էին: Արտակարգ դրության պայմաններում, երկրի ղեկավարը նախագահում է կառավարության նիստը, որը կարող է որոշումներ ընդունել՝ առանց խորհրդարանական քննության կամ սահմանադրական դատարանի բողոքարկման հնարավորության»: Ընդունվել են որոշումներ, որոնք պարունակում են մարդու հիմնարար իրավունքներին և դրանց պաշտպանության սկզբունքներին հակասող միջոցառումներ, որոնք հակասում են մարդու իրավունքների պաշտպանության հիմնական սկզբունքներին և Թուրքիայի պարտավորություններին միջազային և ներքին օրենսդրության շրջանակներում:

Էրդողանի կառավարությունը նաև թիրախավորել է Վաշինգտոնին՝ ներկայացնելով հայտնի դավադրության տեսություններ: Համեմատության համար հարկ է նշել, որ 5 թուրքերից 4-ը ունի «բացասական» կամ «շատ բացասական» վերաբերմունք ԱՄՆ-ի վերաբերյալ: Նրանք կարծում են, որ ԱՄՆ-ն է կանգնած հեղաշրջման փորձի հետևում: Նախարարներից մեկն ուղղակիորեն մեղադրել էր Վաշինգտոնին: Անկարան նաև սուր քննադատության ենթարկեց ԱՄՆ կառավարությանը Գյուլենին չարտահանձնելու համար:

Ի տարբերություն Թուրքիայում կատարվողի՝ արտահանձնումը պահանջում է բավարար աացույցներ: Չնայած Թուրքիայի կառավարությունը պնդում է նրա մեղքը, սակայն շատ քիչ փաստեր է ներկայացարել: Գյուլենի շարժումն երբեք մեծ հաջողություններ չի ունեցել ռազմական ղեկավարության մեջ թափանցելու առումով և հեղաշրջման փորձի շատ մասնակիցներ առնչություն չունեին գյուլենականների հետ:

Արևմտյան հետախուզական մարմինները չունեն որևէ վկայություն, որ 76-ամյա իմամը (խմբ.- Գյուլեն) կարգադրել է հեղաշրջում իրականացնել: Անկարայի մեջբերած փոքր ապացույցը, թերևս, հիմք է տվել երկրում խոշտանգումների համար:

Human Rights Watch-ը նշում է «կալանքի տակ գտնվելու ժամանակ խոշտանգումները և վատ վերաբերմունքի, ծեծի, բռնաբարության սպառնալիքի, ինչպես նաև իրավաբաններին ուղղված սպառնալիքների և բժշկական զննությանը միջամտության մասին»:

Էրդողանն առաջարկում է ԱՄՆ-ին Թուրքիայում 23 տարի ապրած, ամերիկացի քահանա Բրունսոնին փոխանակել Գյուլենի հետ: Բրունսոնը ձերբակալվել է անցյալ աշնանը և մեղադրվում է «ահաբեկչության» և «Թուրքիայի կառավարությունը տապալելու» փորձի մեջ, չնայած պաշտոնական մեղադրանք դեռևս չի առաջադրվել: Անկարան ևս մի քանի ամերիկացիների է ձերբակալել՝ հավասարարպես կասկածելի մեղադրանքներով, ներառյալ քիմիայի պրոֆեսորի, NASA-ի գիտնականի: Նրանց ընտանիքների անդամներին թույլ չեն տվել հեռանալ երկրից:

Ապակառուցողական հարաբերությունների հերթական դրսևորումը Էրդողանի անվտանգության աշխատակիցների հարձակումն էր խաղաղ ցուցարարների վրա՝ ԱՄՆ-ում Թուրքիայի դեսպանատան առջև՝ նրա վերջին այցի ընթացքում: Դրանից հետո թիկնապահներից 15-ին մեղադրանք է ներկայացվել, չնայած նրանք  Թուրքիայում պատիժ չեն կրում:

Այս տարվա փետրվարին և հոկտեմբերի սկզբներին Թուրքիան ձերբակալեց ԱՄՆ-ի դեսպանատան աշխատակիցների, որոնք Թուրքիայի քաղաքացիներ էին: Վերջին դեպքում Անկարան մեղադարեց ձերբակալվածին  հեղաշրջման փորձին մասնակցություն ունենալու համար, ինչի համար հիմք էին հանդիսացել 4 տարի առաջվա խոսակցությունները ինչ-որ մեկի հետ, որը կապված էր Գյուլենի հետ:

Ի պատասխան՝ ԱՄՆ-ի դեսպանատունը հայտարարեց, որ կասեցնում է Թուրքիայի քաղաքացիների համար դեպի ԱՄՆ մուտքի արտոնագրերի տրամադրումը:  Թուրքիան պատասխանեց նույն կերպ: Ցավոք, հարաբերությունները, կարծես թե, դատապարտված են հետագա վատթարացման, քանի որ Էրդողանը փորձում է ստիպել ԱՄՆ-ին ընտրություն անել  բռնապետության վրա «աչք փակելու» և մարդու իրավունքների և օրենքի գերակայության միջև: Օգոստոսին Էրդողանը հայտարարել էր՝ «Վաղ թե ուշ ԱՄՆ-ը ընտրություն կկատարի «հեղաշրջում նախապատրաստող ահաբեկչական» Գյուլենի շարժման և Թուրքիայի միջև»: Այնուամենայնիվ, երբ նա հայտնել էր Գյուլենին Բրունսոյի հետ փոխանակելու իր պատրաստակամության մասին, ԱՄՆ-ի պետքարտուղարության խոսնակ Հեթեր Նոյերթը ասել էր հետևյալը. «Ես չեմ կարող պատկերացնել, որ մենք կգնանք այս ճանապարհով»: Իրավաբանորեն, դա անհնար է:

Տարիներ շարունակ Վաշինգտոնը  Էրդողանին արտոնյալ վերաբերմունքի է արժանացրել՝ չնայած երկրի ներսում աճող ավտորիտարիզմին և արտերկրում դրսևորվող արմատականությանը:

Սեպտեմբերին ՄԱԿ-ում Դոնալդ Թրամփը հայտատարեց, որ թուրք-ամերիկյան երկկողմ հարաբերությունները «այնքան մոտ են, որքան երբևէ»: Նա Էրդողանին անվանեց «Իմ ընկեր», ով արժանի է «շատ բարձր գնահատականների»:

Բայց Էրդողանը ԱՄՆ-ի բարեկամը չէ: ԱՄՆ-Թուրքիա դաշինքը տևել է տասնամյակներ, սակայն դրա նշանակությունը ավարտվել է Սառը պատերազմի հետ: Այլևս չկա ընդլայնված աշխարհաքաղաքական հակամարտություն, որը երկու երկրներին պահի միասին: Իսկապես, Անկարան գնում է դեպի Ռուսաստան:  Ավելին, ԱՄՆ-ը և Թուրքիան Մերձավոր Արևելքում ունեն շատ տարբերվող շահեր:

Այնուամենայնիվ, Վաշինգտոնը պահպանում է մուտքը դեպի Ինջիրլիքի ռազմաբազա, որը մոտավորապես 60 մղոն է հեռու Սիրիայի սահմանից: Ռազմակայանը հյուրընկալում է ԱՄՆ-ի օդուժը, որը գործողություններ է իրականացնում Իրաքում և Սիրիայում:

Ռազմաբազան հարմար է, բայց ոչ էական: Պաշտոնաթող գեներալ Չակ Ուոլդը, ով մի ժամանակ Եվրոպայում ԱՄՆ օդուժի գերագույն հրամանատարն էր, հայտարարել է, որ «Սա լավ տեղ է ռազամաբազա ունենալու համար, բայց կարող ենք այն ունենալ մեկ ուրիշ տեղ»: Ռազմավարության և միջազգային ուսումնասիրությունների կենտրոնի (Center for Strategic and International Studies) վերլուծաբան Բյուլենթ Ալիրիզան նմանատիպ փաստարկ է արել. «Մենք վաղը կարող ենք դուրս գալ Ինջիրլիքից: «Այն շատ ավելի պակաս կարևոր է ԻՊ-ի դեմ պայքարում, քան Պարսից ծոցի ճգնաժամի ժամանակ»: Գերմանիան արդեն իր ուժերը Ինջիրլիքից տեղափոխել է Հորդանանի «Ալ- Ասրակ» ռազմաբազա:

ԱՄՆ-ի հետ Թուրքիայի համագործակցությունը ապագայում ավելի քիչ հավանական է թվում թշնամական հասարակության, վերափոխված ռազմական ուժերի և կամակոր նախագահի պայմաններում: Իսկապես, Էրդողանը քիչ բան է արել թաքցնելու իր հարձակումները ԱՄՆ-ի վրա: Ձախողված հեղաշրջումից մեկ տարի անց, նա հանդես եկավ քննադատությամբ՝ ամերիկացիներին անվանելով «այսպես կոչված դաշնակիցներ, ովքեր պաշարել էին մեր սահմանները»:

Էրդողանի նախագահությունը մեծ ողբերգություն է: Նոր սուլթանի վատ կառավարման հիմնական «զոհերը» թուրքերն են: Սակայն նա նաև չի պահել այն պարտավորվածությունը, որ Վաշինգտոնն ու Անկարան միավորված են կարևոր դաշինքում, որն արժանի է պահպանման: ԱՄՆ-ն ավելի ու ավելի պետք է Թուրքիայից պաշտպանի ամերիկյան շահերն ու արժեքները, որը ներառում է օրենքի գերակայության պահպանում երկրի ներսում, ինչպես նաև պաշտպան կանգնի նրանց, ովքեր անարդարացիորեն բանտարկված են արտասահմանում»: