Ովքե՞ր են միտված անկախացման

Կատալոնիայի և Շոտլանդիայի կողմից անկախացման շքերթի մեկնարկը Արևմտյան Եվրոպայում կարող է առաջին հայացքից արտասովոր թվալ. էլ ինչի՞ են ձգտում կենսամակարդակի բավական բարձր շեմ ունեցող այդ միավորները: Սակայն պատմության և առկա սոցիալտնտեսական նրբությունների համադրումը ցույց է տալիս, որ այդ գործընթացը մոտ է տրամաբանական և օրինաչափ համարվելուն: Արևմտյան Եվրոպայում միայն Կատալոնիան և Շոտլանդիան չեն, որ միտված են անկախություն ձեռք բերելուն և նրանց հիմնավորումները բավական ծանրակշիռ են:

Կատալոնիա

Արևմտյան Եվրոպայում ոչ մի այլ տեղ անկախության հարցը չի դրվել այնքան շեշտակի, որքան Կատալոնիայում: 1936-ից 1975թթ-ին Իսպանիայում իշխող գեներալ Ֆրանկոյի դիկտատուրայի ժամանակ արգելված էր կատալոներեն լեզուն: Սակայն 70-ականների վերջին Կատալոնիան Մադրիդից ստացավ մշակութային և քաղաքական ինքնավարության բարձր մակարդակ, այն նույնիսկ ունեցավ սեփական խորհրդարանը, որը գործում է Բարսելոնայում:

Այսօր 7,5 մլն կատալոնացիներին այդ ամենը չի բավարարում: Հոկտեմբերի 1-ին տեղի ունեցած անկախության հանրաքվեում կատալոնացիները քվեարկեցին Իսպանիայի անկախացման օգտին: Տեղի բնակիչները Կատալոնիային ցանկանում են անկախ տեսնել նախ և առաջ տնտեսական պատճառներով. նրանք չեն ցանկանում, որ Իսպանիան իրենցից խլի նյութական ավելի բարձր ապահովվածությունը, քանի որ իրենք ամենաբարձր կենսամակարդակն ունեն երկրի մյուս շրջանների բնակիչների համեմատ:

Իսպանիայի ՀՆԱ-ի շուրջ 20 տոկոսն արտադրվում է Կատալոնիայում: Եվ չնայած նրան, որ իսպանական տնտեսությունը 2008թ-ի ճգնաժամից հետո վերականգնվում է, Կատալոնիայի անջատման կողմնակիցների թիվն այս տարիների ընթացքում գնալով մեծացել է:

Բասկերի երկիր

Բասկերի երկիրը, որը մշտապես համարվել էր Եվրոպայում անջատողականության հիմնական օջախներից մեկը, մի շարք պատճառներով անկախության մրցուղում իր դիրքերը զիջեց Կատալոնիային: Բասկերի փոքրամասնությունը մի ժամանակ ավելի ռազմատենչ էր տրամադրված այս հարցում: Գեներալ Ֆրանկոյի կառավարման տարիներին բասկերի լեզուն ևս հայտնվել էր արգելված լեզուների ցանկում: Անկախության համար մարտնչող բասկյան ԷՏԱ ծայրահեղական խմբավորման ռազմական գործողությունների արդյունքում 1961-2011թթ-ին մահացել է ավելի քան 800 մարդ, սակայն հետագայում խմբավորումը հրաժարվեց բռնի գործողություններից:

Սակայն ոչ ահաբեկչությունները և ոչ էլ բանակցությունները հնարավորություն չտվեցին կազմակերպել անկախության հանրաքվե Բասկերի երկրի համար: Իսպանական սահմանադրության համաձայն՝ այս հարցով հանրաքվե կարող է կազմակերպել միայն կենտրոնական իշխանությունը: Սակայն Մադրիդը, ինչպես և Կատալոնիայի դեպքում, մերժում է այդ տարբերակը՝ այն համարելով անօրինական:

Տնտեսական կտրվածքով՝ Բասկերի երկիրն ավելի թույլ է Կատալոնիայի համեմատ, սակայն օգտվում է հարկային հատուկ ռեժիմի արտոնություններից: Այն ինքնուրույն տնօրինում է հարկային մուտքերը և ի տարբերություն Կատալոնիայի՝ Իսպանիայի բյուջե վճարում է դրանց միայն մի փոքր մասը: Այժմ բասկ ազգայնականներ անկախության ձեռքբերումը չեն համարում առաջնային և ձգտում են միայն ինքնավարության իրավասությունների ընդլայնմանը:

Շոտլանդիա

Չնայած նրան, որ Շոտլանդիայի և Անգլիայի միջև տնտեսաքաղաքական դաշինքը 300 տարուց ավել պատմություն ունի, շոտլանդացիները մշտապես ձգտել են ավելի մեծ ինքնուրույնության: Նրանք ունեն սեփական խորհրդարանը, սակայն շոտլանդացի ազգայնականները ձգտում են լիարժեք ինքնավարության: Սակայն պետք է նշել, որ 2014թ-ին շոտլանդացիների 55%-ը դեմ քվեարկեց Մեծ Բրիտանիայի տրոհմանը:

Անջատողական տրամադրությունները կրկին վերելք ապրեցին այն բանից հետո, երբ 2016թ-ին Մեծ Բրիտանիայում դրվեց ԵՄ-ից դուրս գալու հարցը: Այդ ժամանակ Շոտլանդիայի բնակչության 62%-ը, ի տարբերություն Անգլիայի և Ուելսի, չաջակցեցին Brexit-ին: Իսկ Շոտլանդական ազգայնական կուսակցության ներկայացուցիչները կրկին բարձրացրեցին Շոտլանդիայի անջատման հանրաքվե անցկացնելու հարցը, որպեսզի Շոտլանդիայի համար պահպանեն ԵՄ անդամակցությունը և եվրոպական ներքին շուկան:

Անկախության հարցով նոր հանրաքվե նախատեսվում է անցկացնել 2018թ-ի աշնանը կամ 2019թ-ի ձմռանը՝ մինչև ԵՄ-ից Մեծ Բրիտանիայի դուրս գալը: Սակայն Շոտլանդիայում անցկացվող սոցիոլոգիական հարցումները չեն բացառում, որ անկախության հերթական հանրաքվեի արդյունքները կարող են լինել նույնը, ինչ 2014թ-ին՝ շոտլանդացիների մեծ մասը չի աջակցում Մեծ Բրիտանիայի տրոհմանը:

Ֆլանդրիա

2014թ-ին Բելգիայում տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրություններում հաղթանակ տարավ «Նոր ֆլամանդական ալյանս» ազգայնական կուսակցությունը: Դրա նախագահ Բարտ դե Վևերը համոզված է, որ Բելգիան որպես պետություն շուտով «կանհետանա»: Բանակցությունների ճանապարհով Վևերը ցանկանում է հասնել ինքնուրույնության և անկախության՝ հյուսիսային առավել զարգացած շրջանի՝ Ֆլանդրիայի համար, որտեղ իր կուսակցությունը զբաղեցնում է ամենաուժեղ դիրքերը:

Ֆլամանդական անջատողականությունը յուրահատուկ դեպք է: Բելգիան բաղկացած է Ֆլանդրիայից, որտեղ խոսում են նիդերլանդերեն, ֆրանսախոս Վալոնիայից, որտեղ կա նաև գերմանախոս ժողովուրդ, և Բրյուսելից, որտեղ կա երկու պաշտոնական լեզու՝ նիդերլանդերեն և ֆրանսերեն:

Ֆլանդրիայի անջատման դեպքում Բելգիան կկորցնի իր բնակչության կեսից ավելին և տնտեսական հզորությունը: Հարցի տակ կարող է դրվել նաև Բրյուսելի կարգավիճակը, որտեղ տեղակայված են Եվրամիության և ՆԱՏՕ-ի գրասենյակները: Ներկայումս անջատման շուրջ բանավեճերը դադարեցված են և Բելգիայի մասնատման հարցն առկախված է:

Իտալիայի հյուսիսային շրջաններ

Իտալիայի հյուսիսային շրջանների անջատման հարցը կապված է զուտ տնտեսական խնդիրների հետ: Զարգացած արդյունաբերության և բանկային սեկտորի հաշվին երկրի հյուսիսը՝ Լոմբարդիա, Պյեմոնտ, Լիգուրիա, Վենետո, Էմիլիա-Ռոմանիա այլ շրջաններ ապահովում են Իտալիայի ՀՆԱ-ի զգալի մասը: Տեղի բնակիչների մեծ մասը կարծում են, որ իրենց վաստակածը ծախսվում է կենտրոնական և հարավային շրջանների կողմից:

Դեռևս 1990-ականներին «Հյուսիսային լիգա» կուսակցությունը ձգտում էր ամբողջությամբ անջատել Իտալիայի Հյուսիսը, որը միասնական անունով հայտնի է որպես Պադանիա (իտալերեն «pianura padana»՝ Պադանյան հարթավայր»): Այսօր կուսակցության պահանջներն առավել զուսպ են՝ հյուսիսային շրջանները պետք է ինքնուրույն տնօրինեն իրենց եկամուտների 75%-ը, այլ ոչ թե ամբողջությամբ փոխանցեն պետական բյուջե՝ Իտալիայում տնտեսական ճգնաժամի հետևանքները հաղթահարելու համար:

Հարավային Տիրոլ

Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտը հիմնականում գերմանալեզու բնակչություն ունեցող Հարավային Տիրոլը պատկանում էր Ավստրո-Հունգարիային, ինչից հետո նրա նկատմամբ իրավունքները փոխանցվեցին Իտալիային: Մուսոլինիի կառավարման տարիներին այստեղ փորձում էին արմատավորել իտալական մշակույթը և իտալերենը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Հարավային Տիրոլը ստացավ ավելի մեծ քաղաքական և լեզվային ինքնավարություն: Այս ծաղկող շրջանը լիազորված է տնօրինել իր եկամուտների մեծ մասը, ինչը երկար ժամանակ բավարարում էր անջատողական տրամադրությունները:

Հունաստանից հետո Իտալիան երկրորդ երկիրն է պարտավորությունների չափով: Իտալիայի տնտեսությունը բավական թույլ ցուցանիշներ է ցուցաբերում: Հարավային Տիրոլի շատ բնակիչներ, որոնց գործերը համեմատաբար ավելի լավ են ընթանում, չեն ցանկանում, որ իրենց ուսերին ծանրանան Իտալիայի խնդիրները: Այդ պատճառով իրենց շրջանում գնալով ավելի շատ է հնչում «Ազատություն Հռոմից» կարգախոսը:

Կորսիկա

Ֆրանսիական իշխանությունները երկար ժամանակ փորձում էին դուրս մղել կորսիկացիների լեզուն հասարակական կյանքից և տեղի դպրոցներից ու ճնշում էին անջատման ուղղված կորսիկացիների փորձերը: «Կորսիկայի ազատագրման ազգային ճակատ» անջատողական կազմակերպությունը զենքի միջոցով երկար տարիներ փորձում էր հասնել Ֆրանսիայի կազմում ինքնավարություն և հատուկ կարգավիճակ ձեռք բերելուն՝ հարձակումներ իրականացնելով պետության ներկայացուցիչների կամ ֆրանսիացիների կողմից օգտագործվող հանգստյան գոտիների վրա:

2000թ-ին Լիոնել Ժոսպենի գլխավորած կառավարության կողմից ներկայացված առաջարկությունը, որը վերաբերում էր ինքնավարություն տրամադրելուն, սվիններով ընդունվեց պահպանողական ընդդիմության կողմից, որը վախենում էր, որ Ֆրանսիայի մյուս շրջանները ևս (Բրետան, Էլզաս, Պրովանս) ավելի շատ ինքնավարություն կպահանջեն, ինչը մեծ սպառնալիք կլինի Ֆրանսիայի ամբողջականության հանդեպ:

Միայն 2014թ-ին կորսիկացի անջատողականները բացահայտ հրաժարվեցին զինված պայքարի ուղուց: Միևնույն ժամանակ Կորսիկայում հակամարտության նոր սրման հավանականությունը դեռևս բացառված չէ:

 Բավարիա

Բավարացիները, թերևս, մյուսներից ամենաքիչն են շահագրգռված անջատվելու և սեփական երկիրը ստեղծելու գաղափարներով: Վերջիվերջո այսօր իսկ Գերմանիայի այդ դաշնային հողը պաշտոնապես կոչվում է «Բավարիայի Հանրապետություն»: Այն Գերմանիայի ամենախոշոր  և տնտեսապես ամենաբարեկեցիկ շրջանն է: Այստեղ բնակվում է գրեթե 13 մլն մարդ՝ ավելի շատ, քան Շվեդիայում կամ պորտուգալիայում:

Սակայն երբեմն անջատողական տրամադրություններ ի հայտ են գալիս նաև բավարացիների մոտ, ովքեր գտնում են, որ իրենց միջոցների հաշվին փոխհատուցում է տրամադրվում տնտեսապես աղքատ շրջաններին: Բավարիան կցանկանար ավելի քիչ վճարել ընդհանուր գանձարան: Միևնույն ժամանակ պետք է նկատել, որ այսպիսի գաղափարները շատ քիչ տարածում են գտնում հանրության շրջանում: