Ծերացող բնակչություն. Հայաստանը դեմոգրաֆիական փոսի մեջ է

ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տարածած կիսամյակային ամփոփ տվյալների արդյունքում պարզ դարձավ, որ նախորդ տարվա հաշվարկային ժամանակաշրջանի համեմատությամբ   ՀՀ մշտական բնակչության թվաքանակը նվազել է շուրջ 15.2 հազար մարդով, իսկ 2017թ. հունվարի 1-ի համեմատ  այն նվազել է 6.2 հազար մարդով:

Ըստ վիճվարչության պարզաբանման՝ բնակչության նվազումը  պայմանավորված է միգրացիայի բացասական մնացորդի (-8.7 հազ. մարդ)՝ բնական հավելաճին (2.5 հազ. մարդ) գերազանցող ցուցանիշի հաշվին:

Բնակչության թվաքանակի վրա ազդող գրեթե բոլոր ցուցանիշների կիսամյակային տվյալներն ունեն բացասական միտում, ինչն առաջացնում է վերլուծական շրջանակների մտահոգությունն ու տագնապը: Այս մտահոգիչ իրավիճակը չի կարելի համարել անկանխատեսելի և կարճաժամկետ զարգացումների արդյունք:

Հայաստանում բնակչության նվազման հիմնական պատճառը բացասական միգրացիան է, բայց եթե անգամ այդ գործոնը չլիներ, բնակչության հավելաճի նվազման միտումները և դրա պատճառները հուշում են, որ Հայաստանը կանգնել է ժողովրդագրական ճգնաժամի առաջ:

Բնակչության աճի դրական ու բացասական տեմպերը պայմանավորվում են բազմաթիվ գործոններով, որոնք հաճախ ունենում են բավականին երկարաժամկետ կամ հեռահար ազդեցություն, ինչպես օրինակ ջրի մեջ նետված քարը, որից առաջացած օղակները տարածվում են ավելի հեռու:

Դեմոգրաֆիական բումերը կամ անկումները, որպես կանոն, լինում են որոշակի օրինաչափությամբ, իրավիճակային մի շարք գործոնների բերումով (պատերազմ, համաճարակներ, գլոբալ մահացության և կամ ծնելիության հանգեցնող այլ գործոններ): Միևնույն ժամանակ այդ բումերն ու անկումները ունեն ցիկյային բնույթ. այսպես, եթե 1940-50-ականներին հետպատերազմյան աշխարհի շատ երկրներում դիտվեց ծնելիության կտրուկ աճ, ապա կանխատեսելի է, որ մարդու կյանքի միջին տևողությանը համարժեք տարիներ անց նույն այդ երկրներում գրանցվելու է մահացության կտրուկ աճ:

Այսօր Հայաստանում դրսևորվող ծնելիության անկումն ու մահացության աճը պայմանավորված են 40-50-ականների ծնելիության բումով, ինչպես նաև 1990-ականներին ծնելիության անկմամբ ու շուրջ մեկ միլիոն մարդու արտագաղթով:

Առաջիկա տարիներին Հայաստանում սպասվելու է մահացության ցուցանիշի կտրուկ աճ, քանի որ երկրի բնակչության 24 տոկոսը, որը հատել է 60 տարեկանի շեմը, առաջիկա 10-15 տարիների ընթացքում կմահանա: Հայաստանում կյանքի միջին տևողությունը 75 տարի է, բնական մահացությունը հնարավոր չէ կասեցնել, այն հնարավոր է երկարաձգել, բայց միջնաժամկետ հեռանկարում չի հաջողվի խուսափել մահացության մեծ տեմպերից:

Ստորև բերված գրաֆիկը ցույց է տալիս, թե Հայաստանում որքան մեծ տոկոս են կազմում մահացության բացարձակ թվի մեջ 65 տարեկանից բարձր անձինք.

ՀՀ-ում գրանցվող մահացության դեպքերն՝ ըստ տարիքային կազմի.

Демография

Տվյալների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ տարեց բնակչության թիվը մահացության ընդհանուր թվի մեջ աստիճանաբար աճում է՝ կազմելով մահացության ցուցանիշի 75 տոկոսը: Միևնույն ժամանակ բացարձակ թվերի վիճակագրությունը փաստում է, որ մահացության ցուցանիշը վերջին 4 տարիների ընթացքում էականորեն չի փոխվել:Բնակչության թվաքանակի կրճատումն ու մահացության աճը մասնագիտական շրջանակների համար անակնկալ չէ, այն հնարավոր էր կանխատեսել առնվազն 15 տարի առաջ: Ներկայում դրսևորվող դեմոգրաֆիական անկումը ոչ մի կերպ պայմանավորված չէ կարճաժամկետ գործոններով և իր հիմքում ունի ցիկլային բնույթ: Նման «փոսերից» խուսափել հնարավոր չէ, հնարավոր է մեղմել դրանց հետևանքներն ու դրսևորման ուժգնությունը:

1940-50-ականներին ծնված և արդեն ծերացող մարդկանց մահացության հետևանքները այսչափ նկատելի չէին լինի, եթե ծնելիության մակարդակը համակշռեր մահացության ցուցանիշին. Հայաստանի նորագույն պատմության մեջ երբեք մեր երկրի բնական աճը բացասական չի եղել, այն է՝ ծնունդների քանակը միշտ գերազանցել է մահացության թվին: Սակայն վերջին տասնամյակում ծնելիության մակարդակի անկումով պայմանավորված զգալիորեն կրճատել է բնական աճը:

Այստեղ մենք բախվում ենք ժողովրդագրական մյուս «փոսին»՝ 1990-ականների սոցիալ-տնտեսական և ռազմաքաղաքական ցնցումների հետևանքներին, որոնք ցիկլային էֆեկտով մեր օրերում դարձել են ցածր ծնելիության պատճառ:

Ըստ վիճակագրության՝ 1990-ականների սկզբներին և հետագա տարիներին, պայմանավորված ռազմաքաղաքական անկայուն դրությամբ և տնտեսական ճգնաժամով, կտրուկ անկում է ապրել ծնելիությունը, որը առավելապես պայմանավորված է կարճաժամկետ հատվածում հարյուր հազարավոր մարդկանց արտագաղթով: Արդյունքում՝ այդ դեպքերից 25-26 տարի անց, ծնելիության ցուցանիշը ցիկլային պատճառով սկսել է նվազել. Հայաստանում մայրանալու միջին տարիքը համարվում է 24-25 տարեկանը, իսկ այս տարիքի կանայք ծնվել են 1992-93թթ-ին:

Որքան էլ առկա իրավիճակը ունենա օբյեկտիվ պատճառներ, այն ոչ մի կերպ չի նվազեցնում դեմոգրաֆիական խնդրի կարևորությունը ՀՀ ազգային անվտանգության տեսանկյունից: Դեմոգրաֆիական կրկնակի փոսից դուրս գալու և հետագա տասնամյակների ընթացքում բնակչության թվաքանակը ավելացնելու նպատակով անհրաժեշտ է պետական համալիր ռազմավարություն:

Ծեր բնակչության մահացության կտրուկ հետևանքները նվազեցնելու համար պետք է գործարկել առողջապահական ծրագրեր, որոնք թոշակառուների համար բուժման ու բուժզննման գործընթացները կդարձնեն առավել մատչելի և հեշտ: Դա կավելացնի կյանքի միջին տևողությունը՝ երկարաձգելով 60-նն անց բնակչության մահացության անխուափելի փուլը:

Ուսումնասիրելով մահացության պատճառների վիճակագրությունը՝ կարող ենք տեսնել, որ առաջին հորիզոնականում սիրտ-անոթային հիվանդություններն են:

Մահացությունն՝ ըստ մահվան հիմնական պատճառների.

2

Հաշվի առնելով, որ սիրտ-անոթային հիվանդություններին բաժին է ընկնում մահացության դեպքերի ավելի քան կեսը, ապա այս խմբի հիվանդությունների դեմ թիրախավորված պայքարը, ծխելու դեմ կտրուկ ու արդյունավետ միջոցների գործարկումը կարող են շոշափելի արդյունքներ տալ՝ էապես կրճատելով մահացության ցուցանիշը:

Պետության կողմից գործարկվող սոցիալական աջակցության համալիր ծրագրերը կարող են խթանել երիտասարդ ընտանիքների կազմավորումն ու ծնելիության աճը՝ միաժամանակ նվազեցնելով ամուսնալուծությունների թիվը:

Այս քայլերը սոցիալական քաղաքականության ուղենիշեր են, որոնք պետության կողմից հաջողությամբ իրականացվելու դեպքում անպայմանորեն դրական ազդեցություն կթողնեն բնակչության հավելաճի վրա: