Քաղաքակիրթ բաժանում

bel

25 տարի առաջ այս օրը՝ դեկտեմբերի 8-ին, Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի առաջնորդները բելառուսական կառավարական «Վիսկուլի» ամառանոցում՝ Բելովեժյան անտառում, ստորագրեցին «Անկախ Պետությունների Համագործակցության ստեղծման մասին համաձայնագիրը»: Պատմության մեջ այն հայտնի է «Բելովեժյան համաձայնագիր» անվամբ, իսկ դրա նշանակությունն այն էր, որ այս համաձայնությամբ փաստացի վերջ դրվեց Խորհրդային Միության գոյությանը: Հետագայում համաձայնագիրը որակվեց որպես ԽՍՀՄ անդամ հանրապետությունների «քաղաքակիրթ բաժանում»:

Այս փաստաթղթի ստորագրմանը մի քանի տարի շարունակ նախորդել էին քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական լուրջ զարգացումներ, որոնք արմատապես փոխել էին իրավիճակը Խորհրդային Միությունում և թուլացրել էին Կենտրոնի ազդեցությունը միութենական հանրապետությունների վրա: Միաժամանակ Մոսկվայում սուր քաղաքական պայքար էր ծավալվել իշխանության համար, ինչն էլ սկզբունքորեն բեկումնային դարձավ ԽՍՀՄ փլուզման համար: Վերակառուցման ու հրապարակայնության կուրս վերցրած Միխայիլ Գորբաչովը տևական ժամանակ ստիպված էր զսպել միութենական հանրապետություններում սկիզբ առած ազգայնական-անջատողական շարժումները, հակադարձել կոմունիստական կուսակցության պահպանողական թևի ռևանշիստական մղումներին, ինչպես նաև դիմագրավել Կրեմլին տիրելու հարցում Ելցինի նետած մարտահրավերին:

Ի վերջո ԽՍՀՄ առաջին ու վերջին նախագահին չհաջողվեց լուծել այս խնդիրները, և արդյունքում նա միաժամանակ կորցրեց իր ղեկավարած պետությունն ու տիրապետած աթոռը:

Միխայիլ Գորբաչովը 1991 թվականի ընթացքում նախաձեռնել էր Միութենական նոր պայմանագիր մշակելու գործընթաց, որը ստացել էր «նովոօգարևյան գործընթաց» անունը: Այն նախատեսում էր ստեղծել համադաշնություն՝ «Ինքնիշխան Հանրապետությունների Միություն», որի շրջանակներում միութենական հանրապետություններին տրվելու էին լայն իրավասություններ: Փաստաթուղթը նախատեսված էր ստորագրել 1991-ի դեկտեմբերի 9-ին:

Սակայն մինչ Միխայիլ Գորբաչովը նոր պայմանագիրը ստորագրելու նախապատրաստական աշխատանքներ էր իրականացնում, նրա գլխավոր քաղաքական մրցակցի՝ այդ ժամանակ Ռուսաստանի խորհրդային սոցիալիստական դաշնային հանրապետության նախագահ Բորիս Ելցինի նախաձեռնությամբ սլավոնական երկրների երեք ղեկավարները դեկտեմբերի 8-ին հավաքվում են Բելառուսում ու, որպես 1922 թվականի միութենական պայմանագիրը ստորագրած երկրների ղեկավարներ, ստորագրում են նոր համաձայնագիր, որով փաստացի չեղարկում են նախորդ պայմանագրի գործողությունն ու դադարեցնում են ԽՍՀՄ գոյությունը:

Այդ բուռն իրադարձությունների մասին ռուսական Слон առցանց պարբերականը պատարստել է հարցազրույցների շարք նախկին միութենական հանրապետությունների ղեկավարների հետ, ովքեր իրենց փաստագրական հուշերն են ներկայացրել ԽՍՀՄ փլուզմանը նախորդած ու հաջորդած ժամանակների մասին:

Profil.am-ը թարգմանաբար ընթերցողի դատին է ներկայացնում այդ նախագծի շրջանակներում ռուս հրապարակախոս Արկադի Դուբնովի պատրաստած հարցազրույցները Բելառուսի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախկին նախագահ Ստանիսլավ Շուշկևիչի, Լիտվայի Գերագույն խորհրդի նախկին նախագահ Վիտաուտաս Լանդբերգիսի, Ղրղզստանի նախկին նախագահ Ասկար Ակաևի, Լատվիայի նախկին վարչապետ Իվար Գոդմանիսի, Ուկրաինայի նախկին նախագահ Լեոնիդ Կրավչուկի, Մոլդովայի նախկին նախագահ Միրչա Սնեգուրի, Էստոնիայի նախկին նախագահ Առնոլդ Ռյույտելի, Հայաստանի նախկին վարչապետ Վազգեն Մանուկյանի, Ադրբեջանի խորհրդարանի նախկին խոսնակ Իսա Ղամբարի, Վրաստանի նախկին վարչապետ Թենգիզ Սիգուայի, Թուրքմենստանի նախկին փոխվարչապետ Նազար Սույունովի, Ղազախստանի նախկին վարչապետ Ակեժան Կաժեգելդինի, Ռուսաստանի նախկին փոխվարչապետ Գենադի Բուրբուլիսի հետ:

Վերջիններս պատմում են, թե ինչ հանգամանքներում էին իրենց երկրներն ընթանում դեպի անկախություն, և ինչ դժվարությունների հանդիպեցին ԽՍՀՄ փլուզմանը հաջորդած տարիների ընթացքում:

Լուսանկարում՝ երկրների ղեկավարները Բելովեժյան համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո