Մանկավարժության ճգնաժա՞մ, թե՞ վատ կրթահամակարգ

cc6f6c3e-9fa9-46c1-8223-0c68930057c1_mw1024_mh1024_s

«Ուսուցիչներն աշխարհում ամենակարևոր  մարդիկ  են, նրանցից է կախված երեխաների ապագան: Ուսուցիչներին անհրաժեշտ է շատ խնամքով ընտրել, միայն լավագույնները պիտի դասավանդելու իրավունք  ունենան»:

Այս խոսքի հեղինակը Այովայի համալսարանի իսրայելցի պրոֆեսոր, նոբելյան մրցանակակիր Դան Շեխտմանն է, ով այս տարվա ապրիլին «Նոբելյան օրեր Հայաստանում» գիտական միջոցառման շրջանակներում ժամանել էր Հայաստան:

Ուսուցիչների կարևորության մասին մեկ անգամ չէ, որ խոսվել է: Բազմաթիվ զարգացած պետություններ իրենց հաջողության գրավականների շարքում հաճախ են ընդգծում ուսուցչի դերակատարությունն ու կրթության կարևորությունը: Անկախացումից ի վեր Հայաստանում փորձ է արվում  լուծել կրթության ոլորտում առաջացած բազմաթիվ տեխնիկական ու բովանդակային հիմնահարցերը: Դրանց շարքում է նաև որակյալ մանկավարժական խավի ձևավորումը:

2012-15թթ-ին Երևանի Խ. Աբովյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարան ընդունվել է 5577 դիմորդ, որոնցից միայն 3340 հոգին է դիմել այդ բուհ առաջին հայտով: Այսինքն վերջին 4 ուսումնական տարիների ընթացքում  մանկավարժի որակավորում շնորհող  Հայաստանի գլխավոր բուհի ուսանողական անձնակազմի ավելի քան 40 տոկոսը այդ համալսարան ընդունվել է մանկավարժ դառնալու առաջնահերթ նպատակ չունենալով, ցանկացել է ընդունվել այլ բուհ, այլ մասնագիտություն ստանալ, բայց բավարար միավորներ չհավաքելու պատճառով հայտնվել է ՀՊՄՀ-ում:

2012-15թթ-ին ՀՊՄՀ ընդունելության շարժընթացի գրաֆիկ

qip-shot-screen-448

Եթե համեմատենք վերջին մի քանի տարիներին ՀՊՄՀ ընդունելության անցողիկ միավորները, ապա բոլոր մասնագիտությունների գծով անցողիկ միավորների թվաբանական միջինը վերջին 3 տարիներին իջել է՝ 24,6 միավորից (2012թ.) հասնելով   18,72-ի (2015թ.): ՀՊՄՀ-ում դիտարկվող ժամանակահատվածում  գործող տարբեր մասնագիտութունների գծով յուրաքանչյուր ուստարվա համար սահմանվել է 1702 տեղ, մինչդեռ ընդունվողների թիվն այդ համալսարան տարեց տարի կրճատվում է. 2015-16 ուստարում այդ բուհ ընդունվածների թիվը  498-ով պակաս է սահմանված տեղերից քանակից:

Մանկավարժի մասնագիտության նկատմամբ նման վերաբերմունքը խոսում է հանրակրթության ոլորտում առկա խորքային պրոբլեմների մասին, որոնք ոչ միայն խարխլում են դպրոցի ու հանրակրթության նկատմամբ հասարակական վստահությունը, այլև փոփոխում են դպրոցի, մանկավարժության և որակյալ կրթության չափորոշիչների մասին հանրային  ընկալումները:

Հայաստանում ուսուցիչն ավանդաբար ունեցել է կարևոր և պատկառելի սոցիալական դերակատարություն: Մինչդեռ այսօր դա միշտ չէ, որ համապատասխանում է մեր ակնկալիքներին ու իրականությանը:  Սոցիալական ապահովության հիմնախնդիրները  փոխել են նաև այն նշաձողը, որը որոշում  է հասարակության մեջ ուսուցչի դերակատարության սահմանները:

«Ըստ իս՝ մերօրյա ուսուցիչն  իր կենտրոնը կորցրել է, կորցրել է իր ձգողականությունն ու ուսուցչին բնորոշ հպարտությունը, նա խեղճացած է  ու բոլորին ենթարկվում է՝ չիմանալով, թե ինչպես դիմակայել տարբեր ազդեցությունների»:

Այսպես բնորոշեց մերօրյա հայ մանկավարժին կրթության և գիտության նախարար Լևոն Մկրտչյանը մարտի 18-ին՝ «Դպրոց-կենտրոնների միություն» իրավաբանական անձանց միավորման ներկայացուցիչների հետ  հանդիպման ժամանակ:

Մինչ  մանկավարժների խավը սոցիալապես խոցելի վճակում է գտնվում, Հայաստանում տեղի են ունենում հանրակրթության համակարգի արդիականացման, վարկանիշավորման և միջազգային ստանդարտներին համապատասխանեցնելու ակտիվ գործընթացներ, որոնց շրջանակում  2006-10 թթ-ին վերջնականապես անցում կատարվեց դպրոցական ուսուցման 12-ամյա համակարգին՝ նախկին 10-նամյայի փոխարեն: Այն ունի եռաստիճան կառուցվածք` տարրական դպրոց (1-4-րդ դասարաններ), հիմնական դպրոց (5-9-րդ դասարաններ) և ավագ դպրոց (10-12-րդ դասարաններ):

Ավագ դպրոցի ստեղծումն ու առանձնացումը հիմնական դպրոցից, ըստ կրթության գերատեսչության հռչակած սկզբունքների, պետք է ուղղորդեր աշակերտին մասնագիտություն ընտրելու հարցում և նախապատրաստեր նրան  բուհ ընդունվելու համար: Հոսքային թեքումներով դասարանները ծառայելու էին հենց այդ նպատակին և պետք է վերացնեին կրկնուսույցների համակարգը, որն արդեն վաղուց հիմնավորապես հաստատված է Հայաստանի կրթական համակարգում: Սակայն ավագ դպրոցը, ինչպես խոստովանում է նաև ՀՀ կրթության և գիտության ներկա նախարար Լևոն Մկրտչյանը,   չի կարողացել լուծել այն խնդիրները, որոնց համար ստեղծվել էր:

«Ավագ դպրոցի առարկայական ծրագրում ինչ-որ բան ճիշտ չենք անում, ինչի հետևանքով հասարակության շրջանում դժգոհություններ են առաջանում ավագ դպրոցներից: Չենք կարողանում հասկանալ, թե ինչ ծրագիր ընտրենք, որպեսզի ավագ դպրոցը կայանա նույն ձևով, ինչ ձևով կայացել են հիմնական դպրոցները: Դրանից ժողովրդի մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ 10-ամյա կրթությունը լավ է. նրանք ուզում են վերադառնալ ոչ թե 10-ամյա կրթական համակարգին, այլ այն կրթական որակին, որ իրենց հիշողության մեջ կա» (ՀՀ ԿԳ նախարար Լևոն Մկրտչյան. 18.03.2016):

Խնդիրները չլուծելուց զատ՝ հանրակրթության համակարգում, որպես ոչ ֆորմալ ինստիտուտ, շարունակում է գործել ու անփոխարինելի համարվել կրկնուսուցման գործընթացը, որի շուրջ «Profil.am»-ը զրուցեց ԵՊՀ Փիլիսոփայության պատմության ամբիոնի դասախոս, կրթության հարցերով փորձագետ Սերոբ Խաչատրյանի հետ: Ըստ փորձագետի՝ Կրթության նախարարությունը սկզբունքորեն նպատակ չի դրել վերացնելու ռեպետիտորների համակարգը.

«Ըստ էության, նախարարությունն այս հարցում բավականին զգուշավոր է եղել, քանի որ չկա այնպիսի մի փաստաթուղթ, որում նշված է, թե ավագ դպրոցների հիմնումը պետք է վերացնի կրկնուսույցների համակարգը: Դա, որպես խնդիր, բանավոր կերպով միշտ ասվել է, սակայն դրա մասի չի խոսվում որևէ պաշտոնական փաստաթղթում: Ավագ դպրոցն, իրականում, չի էլ կարող վերացնել կրկնուսույցների անհրաժեշտությունը, որովհետև դպրոցը լիբերալ է. այնտեղ աշակերտի վրա բացակայում է հոգեբանական պրեսսինգը՝ պահանջկոտ ու խիստ վերաբերմունքը սովորելու հարցում,  իսկ կրկնուսույցը պարապում է խսիտ ռեժիմով, ինչը ծնողի համար ավելի նախընտրելի է»,- նշեց Ս.Խաչատրյանը:

Ռեպետիտորների համակարգը հետխորհրդային Հայաստանին չէ միայն բնորոշ. Խորհրդային տարիներին ևս դիմորդների հետ գումարի դիմաց մասնավոր հիմունքներով պարապողներ եղել են: Բոլոր դեպքերում հանրային և մասնավոր ուսուցման միջև որակական տարբերություններ միշտ կլինեն, սակայն եթե խորհրդային տարիներին գործնականում հնարավոր էր նաև միայն դպրոցի գիտելիքներով ընդունվել բուհ, ապա մեր օրերում դա իրատեսական չէ, քանի որ քննական հարցերը վերցված են այսպես կոչված՝ «Շտեմարաններից», որոնք հատուկ դիմորդների համար հրատարակում է ՀՀ ԿԳՆ Գնահատման և թեստավորման կենտրոնը: Այս ձեռնարկները, որոնց շուկայական արժեքը տատանվում է 3-4 հազար դրամի սահմաններում, չեն մտնում դպրոցական  դասագրքերի ցանկի մեջ, և աշակերտը, ով մտադրվել է ընդունվել բուհ՝առանց կրկնուսույցի օգնության, իրեն ենթարկում է անհաջողության մատնվելու իրական ռիսկի:

«Շտեմարանն ու դասագիրքը տարբեր են. ճիշտ է՝ շտեմարանում ծրագրային նյութեր են, բայց դրանցում միտումնավոր որոշակի «կոդեր» են լինում՝ հատկապես   բնագիտության պարագայում, որպեսզի կրկնուսույցի կարիքը զգացվի, դիմորդը մենակ չկարողանա դա հաղթահարել ու օգնականի կարիք ունենա: Եթե քննություններն անցկացնեն դասագրքերի նյութերի հիման վրա, դա բավականին կհեշտա
ցնի ընդունվելը, մինչդեռ շտեմարանները միտումնավոր հաստ են լինում, որպեսզի դիմորդը վախենա ու գնա ռեպետիտորի մոտ. այստեղ գործում են հոգեբանական ու ծրագրային խորամանկություններ: Մյուս կողմից էլ առկա է նաև հարցի սոցիալական կողմը: Տեսեք, թե մանկավարժը դպրոցում որքա՞ն աշխատավարձ է ստանում, իսկ կրկնուսուցմամբ՝ որքան»
,-մեզ հետ զրույցում հավելեց Սերոբ Խաչատրյանը:

Մեր նախորդ հրապարակումներում արդեն անդրադարձել ենք դպրոցների ֆինանսավորման համակարգին և ուսուցիչների միջին աշխատավարձին: Հաշվի առնելով դպրոցներում ուսուցիչների աշխատանքի ցածր եկամտաբերությունը, զարմանալի չէ, որ  Հայաստանում կրկնուսույցների բացարձակ մեծամասնությունը դպրոցում աշխատող մանկավարժներն են,  որոնց համար բուհական պարապմունքները վաղուց դարձել են ապրուստի միջոց:

Կրթություն՝ հանուն «գլխաքանակի»

Հանրակրթության ոլորտում ներգրավված մի շարք անձանց շրջանում իրականացված հարցախույզի արդյունքում պարզվեց, որ մաթեմատիկա առարկայի բուհական պարապմունքի շուկայական արժեքը մարզերում կազմում է ամսեկան միջինում 15-35 հազար դրամ (կախված կրկնուսույցի հեղինակությունից և ապահոված արդյունքից), մինչդեռ Երևանում այն հասնում է մինչև 45 հազար դրամի:  Համապատասխանաբար բնագիտական առարկաների (քիմիա, ֆիզիկա, կենսաբանություն, աշխարհագրություն) պարապմունքի արժեքը մարզերում 20-25 հազար դրամ է, Երևանում՝30-35 հազար, հայոց լեզուն մարզերում արժի ամսական մինչև 25 հազար դրամ, Երևանում՝ 30-35 հազար, օտար լեզու պարապելն արժի 25-30 հազար, Երևանում՝ 35-45 հազար:

Եթե հաշվի առնենք, որ կրկնուսույցների մեծ մասը միջինում ունենում է առնվազն 5-10 դիմորդ, ապա ինքնին հասկանալի է դառնում, որ ուսուցչին ձեռնտու չէ կրկնուսուցման համակարգի վերացումը, քանի որ նույն աշխատանքի համար նա տանը վաստակում է բազմաթիվ անգամներ ավելի շատ, քան դպրոցում: Եթե դիմորդը կարողանա համալսարան ընդունվել դպրոցական գիտելիքներով, ապա իրենց վաստակից կզրկվեն հազարավոր կրկնուսույցներ:

Այս իմաստով կարելի է նշել, որ կրկնուսուցումը Հայաստանում ինստիտուցիոնալացվել է, և պետությունը չի փորձում այն վերացնել, ընդհակառակը, ձգտում  է համակարգել այս գործընթացը:

Սա հիմնական խնդիրնրից մեկն է, որի պատճառով հանրակրթության ոլորտում կատարվող բարեփոխումները էական  արդյունքներ չեն տալիս, քանի որ դպրոցը՝որպես կառույց, չի հանդիսանում այն անցումային օղակը, որը կապում է բուհին դիմորդի հետ:

Դպրոցների վարկանիշավորման գործընթացը, որը տեղի է ունենում Հայաստանում արդեն 3 տարի ՀՀ Կրթության և գիտության նախարարության Կրթական տեխնոլոգիաների ազգային կենտրոն (ԿՏԱԿ) ՊՈԱԿ-ի կողմից, հիմնվում է այնպիսի չափանիշների վրա, ինչպիսիք են ավագ դպրոցներում ավարտական և միասնական քննությունների արդյունքները, որոնք, սակայն, մի շարք փորձագետների կարծիքով խիստ վիճարկելի են:

Մեզ հետ զրույցում Կրթության ազգային ինստիտուտի գնահատման համակարգերի ներդրման բաժնի վարիչ Օնիկ Միքայելյանը, խոսելով հանրակրթության վարկանիշավորման խնդիրների մասին, նշեց, որ միասնական քննությունների ժամանակ ստացած գնահատականները չեն արտացոլում հանրակրթության իրական պատկերը:

«Այդ արդյունքները նախ այդքան էլ հավաստի չեն, իսկ հետո ավարտական և ընդունելության (միասնական) քննությունների արդյունքները հանրակրթության ընդհանուր որակի հետ քիչ են կապված: 12-րդ դասարանի երեխան զրո է, նա մեկ կամ երկու տարի պարապում է մասնավոր, գնում է միասնական քննության ժամանակ ստանում է միջին կամ բարձր գնահատական, բայց այդ երեխան զրո էր հանրակրթությունից: Իհարկե, սա չափորոշիչ է, բայց սրանով հնարավոր չէ որոշել հանրակրթական դպրոցի վարկանիշը, չի կարելի այն ներառել դպրոցի վարկանիշավորման կենտրոնական ու հիմնական չափորոշիչների թվում»: