Հայաստանի «ամենապարտապան» վարչապետերը

%d5%be%d5%a1%d6%80%d5%b91

Պետբյուջեի 2017թ-ի նախագծի համաձայն` արտաքին պարտավորությունների գծով նախատեսվում է ստանալ մոտ 449 մլն դոլար և կատարել 145 մլն դոլար հիմնական գումարի մարում, ինչի արդյունքում Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը, ըստ պաշտոնական կանխատեսումների` կհասնի 5 մլրդ 217 մլն դոլարի: Ակնկալվող ՀՆԱ-ի համեմատությամբ` 2017թ-ին Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը (ԱՊՊ) կկազմի ՀՆԱ-ի 45,8%-ը:

Ինչպես նախօրեին պետբյուջեի քննարկումների ժամանակ նկատեց ֆինանսների նախարարը` Հայաստանը սկսելու է ավելի զուսպ լինել վարկեր վերցնելու հարցում. սկզբունք, որն անտեսված է եղել նախորդ գրեթե բոլոր կառավարությունների օրոք:

Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը սկսել է կուտակվել 1993թ-ից սկսած: Անկախությունից ի վեր մինչև 2016թ-ի հոկտեմբերի 1-ը ՀՀ կառավարության և Կենտրոնական բանկի կողմից ստացված արտաքին վարկերի ընդհանուր ծավալը կազմում է  4 մլրդ 236,9 մլն դոլար: Բացի վարկերից` Հայաստանը 2013-15թթ-ի ընթացքում թողարկել է նաև 1 մլրդ 200 մլն դոլարի եվրաբոնդեր, որոնք ևս ԱՊՊ հաշվեկշռում են:

Այս թվերից անցած տարիների ընթացքում կատարված մայր գումարների բոլոր մարումները և հետգնված պարտատոմսերի ծավալը (ավելի քան 811 մլն դոլար) հանելով կստացվի, որ Հայաստանի արտաքին պետական պարտքը 2016թ-ի սեպտեմբերի վերջի դրությամբ կազմում է շուրջ 4 մլրդ 613 մլն դոլար (ֆինանսների նախարարության հաշվետվություններում առկա են որոշակի անհամապատասխանություններ):

Եթե անցած 25 տարիների ընթացքում Հայաստանի Հանրապետության կուտակած արտաքին պարտավորությունները բաշխենք ըստ Հայաստանի վարչապետերի կառավարման ժամանակաշրջանների (բացառությամբ նրանց, ովքեր փոխառություն ընդհանրապես չեն վերցրել), ապա կունենանք հետևյալ պատկերը:

Գծ.1. ՀՀ արտաքին պարտքի կուտակումը` ըստ վարչապետերի կառավարման ժամանակահատվածների.

qip-shot-screen-444

Առաջին գծապատկերից տեսանելի է դառնում, թե հատկապես որ տարիներին և համպատասխանաբար` որ վարչապետների օրոք է Հայաստանը պարտքի տեսքով արտաքին ֆինանսական ամենաշատ համալրումները ստացել: Նկատի ունենանք, որ վարկերը վերագրված են ըստ դրանց ստորագրման ամսաթվի և վարչապետների կառավարման պաշտոնական ամսաթվերի համապատասխանության:

Գծապատկերի առաջին մասին համապատասխան` ներգրավված արտաքին պարտավորությունների ամենամեծ ծավալը բաժին է ընկնում Տիգրան Սարգսյանի կառավարման տարիներին` շուրջ 2 մլրդ 381 մլն դոլար: Այստեղ պետք է նկատել նաև, որ Տ. Սարգսյանը երկրորդ ամենաերկար կառավարած վարչապետն է` 6 տարի և 3 օր:

Հաջորդ տեղում ամենաերկար կառավարած վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանն է, ում կառավարման 6 տարի և 10 ամիսների ընթացքում Հայաստանը ստացել է 1 մլրդ 92 մլն դոլար վարկ:

«Առաջատար» եռյակը եզրափակում է Հովիկ Աբրահամյանը, ով կառավարման գրեթե 2,5 տարիների ընթացքում հասցրել է ստորագրել 1մլրդ 174 մլն դոլարի վարկային պայմանագիր: Հովիկ Աբրահամյանի կառավարման ընթացքում Հայաստանը վերցրել է ավելի շատ վարկ, որքան Անդրանիկ Մարգարյանի կառավարման 7 տարիների ընթացքում:

Որպեսզի պատկերն առավել խոսուն և արդարացի լինի` (հաշվի առնենք նաև վարչապետների կառավարման տևողությունը) դիտարկենք յուրաքանչյուր վարչապետի կառավարման 1 ամսվա ընթացքում վերցված վարկերի միջին ծավալը:

Գծ.2. Մեկ ամսվա ընթացքում վերցված վարկերի միջին ծավալը.

qip-shot-screen-443

Ակնհայտ է, որ այս ցուցանիշով վարչապետների շարքում առաջատարը Հովիկ Աբրահամյանն է: Դիտարկվող ժամանակաշրջանում նրա կառավարման յուրաքանչյուր ամսվա ընթացքում Հայաստանը վերցրել է միջինում 40,4 մլն դոլար վարկ: Երկրորդ հորիզոնականում այս ցուցանիշով Տիգրան Սարգսյանն է` ամսական միջինում 33,1 մլն դոլար:

Արդի տնտեսագիտության և մակրոտնտեսական կարգավորման փիլիսոփայության տեսանկյունից վարկ, այսինքն` պարտք վերցնելը, վարկային բեռը մեծացնելը տնտեսության համար խնդիր չեն: Խնդիր է վարկի արդյունավետ օգտագործումը և հետագայում դրա դիմաց վճարվող տոկոսների ու սպասարկման վճարների ապահովումը: Ելնելով վերոնշյալից` վարչապետների իրականացրած «պարտապանական» քաղաքականությանը գնահատական տալու համար պետք է կիրառել նաև այլ ցուցիչներ և ցուցանիշներ:

ՀՀ արտաքին պարտքի կառուցվածքին, մարման գրաֆիկին և վարկերի օգտագործման արդյունավետության մակարդակներին կանդրադառնանք հաջորդ հարապարակումներում: