Ռազմա-քաղաքական վայրիվերումները Սիրիայում

Մեկ ամիս չի անցել այն օրից, երբ ԱՄՆ-ն և Ռուսաստանը սիրիական հակամարտության կարգավորման հարցում համատեղ ծրագիր համաձայնեցրին, որի շուրջ աշխատել էին շուրջ կես տարի, իսկ Քերին և Լավրովը բանակցել էին 15 ժամ: Իսկ այժմ Մոսկվան և Վաշինգտոնը խզում են համագործակցության կամուրջները ոչ միայն սիրիական հակամարտության հարցում, այլ նույնիսկ միջուկային համագործակցության ոլորտում` կանգնելով նոր «Սառը պատերազմի» վերսկսման վտանգի առջև:

Առաջին հայացքից երկու տերությունների միջև հակասությունները սկսվեցին սեպտեմբերի 17-ին կոալիցիոն ուժերի կողմից Դեր-Էզ-Զոր  քաղաքի մոտակայքում սիրիական կառավարական զորքերի ուղղությամբ ավիահարվածներ հասցնելուց հետո, որի արդյունքում մահացան ավելի քան ութ տասնյակ սիրիացի զինվորականներ: Չնայած ԱՄՆ-ն և «հակաիլիպյան» կոլիցիայի մեջ մտնող այլ երկրները` Ավստրալիան, Դանիան և այլն, ավելի ուշ խոստովանեցին, որ ավիահարվածները հասցվել են սխալմամբ` կարծելով, թե դրանք ահաբեկչական խմբեր են, և նույնիսկ ներողություն հայցեցին, սակայն դա Ռուսաստանին բացարձակապես չբավարարեց:

Սեպտեմբերի 10-ին վավերացված ռուս-ամերիկյան համատեղ ծրագրի արդյունքում հաստատված փխրուն զինադադարը կոալիցիոն ուժերի կողմից իրականացված ավիառմբակոծության արդյունքում հայտնվեց խափանման վտանգի առջև: Այս միջադեպից հետո «Իսլամական պետության» զինյալներին հաջողվեց առաջ շարժվել և հաջողություններ գրանցել սիրիական կառավարական ուժերի նկատմամբ պայքարում, ինչից հետո ռուսական ԱԳՆ-ն ԱՄՆ-ին մեղադրեց ԻԼԻՊ-ի զինյալներին պաշտպանելու մեջ և հայտարարություն տարածեց, որ կոլիցիայի գործած ավիահարձակումը կասկածի տակ է դնում ժնևյան  համաձայնությունների ճակատագիրը: Իսկ ՌԴ ԶՈւ ԳՇ օպերատիվ կառավարման ղեկավար Սերգեյ Ռուդսկոյը հայտարարեց, որ տպավորություն է` ԱՄՆ-ն արհեստականորեն է նման վիճակ ստեղծում Սիրիայում, որպեսզի խափանի հումանիտար օգնության մատակարարումը:

Ավիահարձակումից 2 օր անց` սեպտեմբերի 19-ին, տեղի ունեցավ հաջորդ խոշոր ցնցումը, որը, կարծեք, վերջակետ դրեց զինադադարի հաստատման հավանականությանը: Հալեպ մեկնող ՄԱԿ-ի հումանիտար ավտոշարասյունը` բաղկացած 31 բեռնատարներից, ենթարկվեց գնդակոծության, ինչի հետևանքով մահացավ առնվազն 12 մարդ` վարորդներ և ՄԱԿ-ի աշխատակիցներ, և ոչնչացավ 18 բեռնատար: Միջազգային հանրությունը խստորեն դատապարտեց միջադեպը, և սլաքներն անմիջապես ուղղվեցին Սիրիայի իշխանությունների ու մասնավորապես` Ռուսաստանի դեմ: Դեռ ավելին` ԱՄՆ պետքարտուղար Ջոն Քերին «փաստ» համարեց Սիրիայի կամ Ռուսաստանի մասնակցությունը հումանիտար ավտոշարասյան  գնդակոծությանը, իսկ ԱՄՆ նախագահի` ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականի տեղակալը հայտարարեց, որ այդ հարձակման պատասխանատուն «ամեն դեպքում» համարվում է Ռուսաստանը: Միևնույն ժամանակ Ռուսաստանի ԱԳՆ-ն հակադարձում էր, որ հումանիտար ավտոշարասյան գնդակոծության մեջ մեղադրանքները նպատակ ունեն շեղել ուշադրությունը «հակաիլիպյան» կոալիցիայի «սխալմամբ» կատարած  ավիառմբակոծությունից:

Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի միջև սիրիական հարցով բանակցությունները նշված միջադեպերից հետո վերսկսվեցին, սակայն` ապարդյուն: Մի կողմից երկկողմ բանակցությունների անարդյունավետությունը, մյուս կողմից Սիրիայում իրավիճակի էլ ավելի սրումը, ինչը դրսևորվեց կառավարական և ապստամբ ուժերի միջև սուր բախումներով ու ռուսական ավիացիայի կողմից ապստամբ համարվող ուժերի ռմբակոծությամբ, բերեց նրան, որ Վաշինգտոնը Մոսկվային սպառնաց վերանայել համագործակցության ձևաչափերը:

Եթե մինչև սեպտեմբերյան հիշյալ իրադարձությունները ԱՄՆ-ն և Ռուսաստանը գնում էին տարբեր հարթակներում համագործակցության ուղով, ապա նշված միջադեպերից հետո այդ ուղին փոխարինվեց միմյանց առջև նախապայմաններ և պահանջներ դնելու պրակտիկայով: Դժվար է հստակ ասել, թե որքան է եղել սիրիական ուժերի և հումանիտար ավտոշարասյան ռմբակոծությունների միտումնավորությունը և թե ում կողմից է դա իրականացվել, սակայն դեպքերի զարգացումն ակնհայտորեն ցույց է տալիս, որ թե՛ Վշինգտոնում և թե՛ Մոսկվայում կան ուժեր, որոնց այնքան էլ ձեռնտու չէր սեպտեմբերի 10-ին կնքված կարգավորման ծրագիրը և հաջորդած զինադադարը:

Առաջին նախապայմանն առաջ քաշվեց Վաշինգտոնի կողմից, որը Մոսկվայից պահանջում էր ոչ թռիչքային գոտի սահմանել ողջ Սիրիայի տարածքի վրա, սակայն այն չընդունվեց Կրեմլի կողմից: Սպիտակ տան կողմից պահանջ ներկայացվեց նաև, որ Ռուսաստանն իրականացնի իր վրա ժնևյան համաձայնագրով ստանձնած պարտականությունները և ճնշում գործադրի Բաշար Ասադի վրա` բռնությունները նվազեցնելու և հումանիտար օգնության համար պայմաններ ստեղծելու համար: Ռուսաստանն իր հերթին պնդում էր, որ ԱՄՆ-ն չի ճնշում ընդդիմադիր ուժերին և «Ջեբհաթ ան-Նուսրա» ահաբեկչական կազմակերպության հետ համագործակցող խմբավորումների վրա:

Պատային իրավիճակի հանգուցալուծումը եղավ այն, որ ԱՄՆ-ն հոկտեմբերի 3-ին հայտարարեց սիրիայի հակամարտության կարգավորման հարցում Ռուսաստանի հետ երկկողմ համագործակցության դադարեցման մասին: Կրեմլը այս լուրից հետո էլ ավելի «բարձրացրեց խաղադրույքները» և հայտարարեց, որ դադարեցնում է Վաշինգտոնի հետ գործող համաձայնագիրը` ավելորդ ռազմական պլուտոնիումի ոչնչացման վերաբերյալ: ՌԴ նախագահի հրամանագրի համաձայն` որոշումը կայացվել էր «Մոսկվայի նկատմամբ ԱՄՆ-ի կողմից ոչ բարեկամական գործողությունների հետևանքով ռազմավարական կայունության սպառնալիքների ի հայտ գալու» հետևանքով:

Բացի դրանից Մոսկվան նաև առաջ քաշեց իր 3 նախապայմանները` ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության վերականգման համար. 2000թ-ից հետո ՆԱՏՕ-ի անդամ դարձած երկրներում ԱՄՆ զինված ուժերի կոնտինգենտի կրճատում, Մագնիտինսկու ցուցակի և Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցների չեղարկում, պլուտոնիումի ոչնչացման պայմանների վերանայում:

Առաջադրված երկկողմ պահանջների բավարարումը, անկասկած, շաբաթներ և նույնիսկ ամիսներ պահանջող հարց է և ամենևին չի տեղավորվում սիրիական հակամարտության կարգավորման գործընթացի մեջ: Հետևաբար մնում է եզրակացնել, որ այս գերտերություններն ի վիճակի չեն ոչ միայն հասնել կոնսենսուսի, այլ նաև համատեղ ճնշում գործադրել հակամարտության կողմերի վրա` առնվազն զինադադարը պահպանելու համար: Դեռ ավելին` ՌԴ-ն պատրաստվում է Սիրիա տեղափոխել C-300 ՀՕՊ համակարգեր, որոնք, բնականաբար, ուղղված չեն լինելու սիրիացի ապստամբների կամ իսլամիստ ծայրահեղականների դեմ, իսկ ԱՄՆ պաշտպանության նախարարությունը ծրագրեր է շրջանառում ապստամբ ուժերին զենք մատակարարելու և կոնֆլիկտը զենքի ուժով լուծելու վերաբերյալ: Այլ խոսքերով` դեպքերի նման զարգացումը կարող է հանգեցնել ռուսական և ամերիկյան ուժերի միջնորդավորված բախմանը, որի հետևանքներն անկանխատեսելի կլինեն ողջ աշխարհի համար:

Այս համատեքստում որոշակի բացասական դինամիկա կամ առնվազն սառեցում հարկավոր է սպասել նաև ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացում, քանի որ ԵԱՀԿ ՄԽ երկու առաջատար համանախագահները, փաստորեն, բախումներ են ունենում համագործակցության բոլոր հարթակներում: