Պաշտպանության նախարար. Հրամանատա՞ր, թե՞ մենեջեր

Հայաստանը, որպես անցումային պետություն, պետական բոլոր ինստիտուտները ժառանգել է խորհրդային մոդելից, և մինչև օրս մենք ականատես ենք լինում այդ մոդելների կառուցվածքային վերափոխումներին, որոնք միշտ չէ, որ իրենց հետ բերում են արդյունավետության բարձրացում կամ գործառնական փոփոխություններ: Խնդիրն, ըստ էության, պայմանավորված է ինչպես հասարակական ընկալումներով, այնպես էլ պետական ինստիտուտների ղեկավար կազմի ավանդական ընկալումներով:

Այսօր Հայաստանի քաղաքական վերնախավի մեծ մասը, ինչպես նաև հասարակության գերակշիռ մասը շարունակում է մնալ խորհրդային քաղաքական մշակույթի և մտածողության կրողը:

Ըստ այդ խորհրդային մտածողության՝ Վարչապետը պետք է լինի տնտեսագետ, Կրթության նախարարը՝ մանկավարժ, Առողջապահության նախարարը՝ բժիշկ, Պաշտպանության նախարարը՝ զինվորական կամ պատերազմի բովով անցած մարդ, և այսպես շարունակ:

Իրականում, սակայն, զարգացած քաղաքական համակարգերում վաղուց արդեն հաստատված ճշմարտություն է, որ պետական պաշտոնյան, գերատեսչության ղեկավարը նախ և առաջ պետք է լինի պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչ:

Այստեղ պետք է կանգ առնել հենց «պրոֆեսիոնալ» բառի վրա, քանի որ մեր քաղաքական մշակույթում ակտուալ և ավանդաբար պահանջված արժեքներ են եղել փորձառությունը, անցած ճանապարհը, քաղաքական կենսագրությունը, բայց ոչ երբեք պրոֆեսիոնալիզմը:

Կայացած պետական ինստիտուտները կախված չեն լինում անձերից, դրանք մեխանիզմներ են, որոնք անկախ անհատներից՝ կատարում են իրենց ֆունկցիան, իսկ անձերի կոմպետենտ աշխատանքը այդ ինստիտուտների գործունեությունը դարձնում է առավել արդյունավետ:

Այս օրերին Հայաստանի ներքաղաքական դիսկուրսում քննարկվող թեմա է Պաշտպանության գերատեսչությունը ոչ զինվորականի վստահելու հարցը: Հասկանալու համար, թե ինչով է պայմանավորված այդ խնդրի հրատապությունը և կամ կարևորությունը, պետք է անդրադառնանք մեր պետության ու բանակի սկզբնավորման ակունքներին:

ՀՀ Զինված ուժերը ստեղծվել են ռազմական կոնֆլիկտի  թելադրանքով՝ ինքնապաշտպանական, կամավորական ջոկատների հիմքի վրա: Այսինքն՝ բանակը ստեղծվել է դաշտային պայմաններում՝ հետագայում վերածվելով պետական ինստիտուտի:

Ակնհայտ է, որ եթե Հայաստանն իր անկախ պետականությունը կառուցեր խաղաղ պայմաններում, մենք կունենային կառուցվածքային և բովանդակային տեսանկյունից էականորեն այլ պետություն, սակայն թելադրողը ռազմաճակատն էր, և պետական բոլոր ինստիտուտները վերածվեցին բանակի թիկունքն ապահովող գործիքների, իսկ դաշտային հրամանատարները վերածվեցին գեներալների՝ ներթափանցելով քաղաքական իշխանության ամենատարբեր ոլորտները: Պատերազմի բովում ծնված պետությունների համար սա օրինաչափ է, բայց դա պետք է լինի ժամանակավոր երևույթ, և դրանից ազատվելու միակ ճանապարհը պրոֆեսիոնալ քաղաքական գործիչներով (կառավարիչներ) զինվորական էլիտային փոխարինելն է: Եթե դա տեղի չի ունենում, կամ ուշանում է, ապա պետությունը կորցնում է իր մրցունակությունը, լճանում է և կանգնում է սոցիալ-քաղաքական ճգնաժամի եզրին:

Դեռևս 2008թ-ին ՀՀ կառավարությունը հաստատեց ՀՀ Պաշտպանության նախարարության և ՀՀ ԶՈՒ Գլխավոր շտաբի կանոնադրությունները, որտեղ հստակ սահմանված է այս կառույցների լիազորությունները, առաքելությունն ու պարտավորությունները: Ըստ այդ կանոնադրության՝ ՀՀ Պաշտպանության նախարարությունը համարվում է քաղաքացիական ինստիտուտ, որտեղ ղեկավար և ենթական բոլոր պաշտոնները զբաղեցնում են քաղաքացիական անձինք:

«Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարությունը  հանրապետական գործադիր մարմին է, որը մշակում և իրականացնում է պաշտպանության բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության քաղաքականությունը» (ՀՀ կառավարության որոշում. 25.12. 2008. Ընդհանուր դրույթներ. Կետ 1):

Սա նշանակում է, որ երկրի անվտանգության ռազմավարությունը մշակվում է քաղաքական իշխանության բարձրագույն մակարդակում, իսկ Պաշտպանության նախարարության խնդիրն իր մասով այդ ռազմավարության իրականացումն է, դրա համար անհրաժեշտ մեխանիզմների ու մոդելների մշակումը:

Հայաստանում պաշտպանության նախարարներն ավանդաբար եղել են Արցախյան պատերազմի արդյունքում քաղաքականություն ներթափանցած ռազմական էլիտայի ներկայացուցիչներ: Նրանք ունեցել են զինվորական մտածողություն՝ թելադրված  Արցախյան իրավիճակով (որպես բացառություն՝ կարելի է առանձնացնել Վազգեն Մանուկյանին):  Մինչդեռ պահը հասունացել է Պաշտպանության ոլորտը դաշտային հրամանատարներից պրոֆեսիոնալ կառավարիչներին վստահելու և այդ գերատեսչությունն արդյունավետ աշխատող պետական ինստիտուտի վերածելու համար:

Ապրիլյան էսկալացիայի ընթացքում բանակում ի հայտ եկած անցքերը հիմնավորում են, որ անհրաժեշտ է լրջորեն վերանայել ոչ թե պաշտպանության ռազմավարությունն, այլ այդ ռազմավարությունը կյանքի կոչելու մեխանիզմները: Այսինքն՝ պետք է իրականացնել արդյունավետ կառավարում  և կատարելագործել, առավել ճկուն դարձնել բանակի նյութատեխնիկական  ապահովման մեխանիզմները:  Ինչ վերաբերում է անձնակազմի մարտական պատրաստականության և մարտավարական գործընթացների կառավարմանն ու իրականացմանը, ապա դա գտնվում է Գլխավոր շտաբի իրավասության ներքո:

Զինված Ուժերի Գլխավոր շտաբը զինվորական անձնակազմի և սպառազինության անմիջական ղեկավարումն իրականացնող բարձրագույն զինվորական մարմինն է: Ինչպես նշվում է Կառավարության նույն որոշմամբ հաստատված ԶՈՒ Գլխավոր շտաբի կանոնադրության մեջ՝  «ՀՀ ԶՈւ գլխավոր շտաբը ՀՀ  պաշտպանության նախարարության կառավարման ոլորտում գործող պետական մարմին է, որը մշակում և իրականացնում է պաշտպանության` իրեն հանձնարարված բնագավառում Հայաստանի Հանրապետության կառավարության քաղաքականությունը:…Գլխավոր շտաբը ՀՀ զինված ուժերի զինվորական կառավարման կենտրոնական մարմինն է, որն անմիջականորեն պատասխանատու է զինված ուժերի գործառույթների իրականացման համար» (ՀՀ կառավարության որոշում. 25.12. 2008. ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ. Ընդհանուր դրույթներ. Կետ 1,2):

Այսինքն՝ Գլխավոր շտաբը դա զինվորական ինստիտուտ է, որտեղ պետք է լինեն բացառապես պրոֆեսիոնալ կադրային զինվորականներ, այստեղ, անշուշտ, քաղաքացիական անձինք տեղ չունեն:

Այսպիսով՝ Պաշտպանության նախարարությունը պետք է մշակի երկրի պաշտպանական քաղաքականությունը,  ապահովի անհրաժեշտ ֆինանսական և այլ ռեսուրսները սպասարկման համար, կառավարի երկրի պաշտպանության ոլորտը, իսկ Գլխավոր շտաբը անմիջականորեն ղեկավարում է բանակի զինվորական անձնակազմը՝ իրականացնելով պաշտպանական քաղաքականության տրամաբանությունից բխող պրակտիկ գործառույթներ: