Փանջունի Թարսուսի վրաններուն տակ

Առաջին անգամ ընկեր Փանջունին տեսա, Պոլսեն աքսորվելես հետո, Թարսուսեն ժամը մը հեռու գտնվող այն ընդարձակ դաշտը ուր 6-7 հազար խեղճ ու կրակ վրաններու ներքև 40-50 հազար տարագիր հայեր պատսպարված էին։

Հոկտեմբերի առաջին օրերն էր երբ ցերեկ մը լուր տարածվեցավ թե նոր տարագիրներու կարավան մը կու գար հեռուեն, Գավաքլարի կողմեն։

Կարավանը, փոշի ամպի մը մեջեն, կը հառաջանար կամաց-կամաց, կառքերե, սայլակներե, էշերե, ջորիներե ու հետիոտն ամբոխե մը կազմըված։ Կես ժամ հետո նորեկները հասած էին արդեն վրաններուն քով և մենք՝ հետաքրքիր՝ կը գիտեինք ու կը հարցուփորձեինք զիրենք։

Էնկյուրիեն կու գային խեղճերը, ամիս մը, ճամբաներուն վրա, անտանելի տառապանքներ կրելե ետքը։

Հանկարծ երիտասարդ մը ուշադրությունս գրավեց։

Ցնցոտիներու մեջ, գրեթե բոբիկ, նիհար, տժգույն, երիթացած դեմքով, Բյուզանդյան հին եկեղեցիներու մեջ նկարված Քրիստոսի մը կը նմաներ։ Իր վառվառուն աչքերը, քիթը, մանավանդ դեմքին արտահայտությունը անծանոթ չէին ինծի։ Մոտեցա իրեն, ա՛լ ավելի ուշադիր և հանկարծ գոչեցի։

-Փաջունի՜… դու՞ն ես։

Երեսս նայեցավ, ճանչցավ զիս ու դեմքը ծամածռեց, հետո դժգոհ շեշտով մը ըսավ.

-Դուն ի՞նչ բան ունիս այստեղ։

-Զիս ալ աքսորեցին, — պատասխանեցի։

-Ի՞նչ իրավունքով դուն կ՚ աքսորվիս, — գոչեց ձայնը բարձրացնելով։

-Չաքսորվեցա, այլ աքսորեցին, —ճշդեցի։

-Դա աններելի է, դա մի անորմալ բան է, դա ստոր շահագործում է, — պոռաց ընկեր Փանջունի բռունցքը սպառնագին շարժելով։

-Բայց եղբայր, ես ի՞նչ հանցանք ունիմ եթե զիս բռնեցին, բանտարկեցին ու աքսորեցին, — դիտել տվի։

-Դուն չպետք էր որ աքսորվեիր, դուն իբրև կեղտոտ բուրժուա պետք է մնայիր Պոլսո ապականված մթնոլորտի, ճախճախուտ տարրին մեջ…

-Իմ ալ փափաքս այն էր, բայց ի՞նչ ընեմ, բռնի քշեցին։

-Չպետք էր գայիր, պարտավոր էիր բողոքել…

-Բողոքեցի բայց մտիկ ընող չեղավ… սակայն վերջապես ի՞նչ վնաս ունի իմ աքսոր երթալս։

-Այն վնասը ունի որ դուն ապագային կարող ես շահագործել քու այդ աքսորդ, կարող ես իբրև հերոս ներկայանալ, կարող ես ինքզինքդ մեզի, հեղափոխականներուս հետ, հավասար գծի վրա դնել, վերջապես կարող ես ամեն կեղտոտություն գործել առիթեն օգտվելու համար…

Հանդարտեցուցի զինքը ըսելով որ երբեք այդպիսի ամբարիշտ մտածում մը չ՚ անցնիր մտքես, թե երբեք պիտի չփորձեմ աքսորսս շահագործել։Հետո, զինքը առաջնորդեցի բարեկամի մը վրանը, ուր իրեն տեղ մը հայթայթեցինք։

-Իմացա որ ձեր բոլոր աքսորի ընկերները ջարդված են, — ըսի։

-Ամբողջ կազմը փճացած է, — պատասխանեց։

-Իսկ դու՞ն… ինչպե՞ս եղավ որ ազատեցար։

-Դա մի պարզ հրաշք է։

-Պատմե՛ տեսնենք։

Ու ընկեր Փանջունի պատմեց, թե ինչպե՛ս Այաշեն մեկ քանի ընկերներով ճամբա հանված է անորոշ ուղղությամբ, թե ինչպե՛ս ճամբան սոսկալի ջերմ մը ունեցած է ու սայլակին մեջ ինկած է զգայազուրկ և թե ինչպե՛ս աչքրը բանալուն ինքզինք գտած է Էնկյուրի, թուրէ հիվանդանոցի մը մեջ, ուր զինքը փոխադրած էին ոստիկանները։

-Ո՛չ մի բժիշկ, ո՛չ մի դեղ, ո՛չ մի դարման տեսա այդտեղ, —  ըսավ Փանջունի և այս եղավ իմ փրկությունս։

-Ինչու՞ համար, — հարցուցի։

-Որովհետև եթե բժիշկ ու դարման ըլլար՝ թերևս շուտով առողջնայի ու զիս նոր կարավանի մը խառնելով տանեին ջարդելու, մինչդեռ այսպես անխնամ մնացած՝ հիվանդությունս տևեց երեք ամիս ու երբ կարողացա հիվանդանոցեն դուրս ելլել, արդեն ջարդի քաղաքականությունը վերջացած էր այդ կողմերը։ Գոհացան միայն զիս տարագիրներու մեջ խառնելով ու հոս զրկելով։

Հաջորդ օրերուն շարունակեցինք մեր խոսակցությունը, շատ բաներ ունեինք իրարու ըսելիք, հինեն ու նորեն։

Նշմարեցի որ ընկեր Փանջունիի մեջ փոփոխություն մը տեղի ունեցած էր, էվոլուցիա մը, ինչպես ինքն ալ ընդունեց։Հիմա  ես եղեր եմ ծայրահեղ՝ ուլթրա ապակեդրոնացումի մարդը, — ըսավ։

-Բայց ես կը կարծեի որ քու սկզբունքներդ անփոփոխ ու հաստատ կերպով գամված են գլուխդ մեջ, — դիտել տվի։

-Կյանքի փորձությունը այդ գամերեն մեկ քանին քաշեց հանեց ու անոնց տեղ նոր գամեր գամեց, — պատասխանեց Փանջունի։

-Բայց ի՞նչ է սա ուլթրա ապակեդրոնացում ըսածդ։

-Բացատրեմ. Ես հիմա, այս աքսորի, տառապանքներուն միջոցին, սա համոզումին եկա թե ամեն հայ անհատ, ինքն իր մեջ, ամբողջություն մըն է և կը ներկայացնե ամբողջ հայությունը։ Ա՛ն, որ որևէ միջոցով կը հաջորդի ինքզինք փրկել, փրկած կը լինի նաև ամբողջ հայություն։ Մենք պետք է մեր բոլոր ջանքը կենդրոնացնենք ինքզինքնիս փրկելու, առանց մտածելու կամ աշխատելու ուրիշի մասին։ Ահա՛ թե ինչ է ուլթրա ապակեդրոնացումը։

-Մենք ասոր պարզապես եսասիրություն կամ էկոիսմ կ՚ ըսենք, — դիտել տվի։

-Չէ՛, — գոչեց ընկեր Փանջունի, — էկոիսմ կ՚ ըլլա այն ատեն երբ իբրև մարդ մեր անը փրկել ջանանք, բայց երբ իբրև հայ ջանանք փրկել, այն ատեն կը լինի հայրենասիրական գործ, հեափոխական ակտ։

-Ուրեմն տարագրության մեջ քու հեղափոխական գործունեությունդ պիտի ըլլա՚՞…

-Նախ իմ անձս փրկել։

-Իսկ հետո՞…

-Հետո՝ ոչինչ… եթե ես հաջողիմ, արդեն իմ պարտականությունս կատարած կը լինեմ և ինծի հետ փրկված կը լինի նաև ամբողջ հայությունը, ինչպես որ քիչ մը առաջ բացատրեցի։

-Հայությունը այս աղետքեն փրկելու այդ ձևը ինծի քիչ մը տարօրինակ կը թվի, մանավանդ, հեղափոխական գործիչի մը համար, — դիտել տվի։

-Այո՛, որովհետև քու նեղմիտ, միակողմանի ավանդամոլ և բուրժուա ուղեղդ չի կրնար հասկանալ թե ի՛նչ կը նշանակե ուլթրա ապակեդրոնացումը։

-Նոր վարկածները դժբախտաբար դժվար կ՚ ընդունիմ, — պատասխանեցի։

-Ուրեմն չ՚ արժեր քեզի հտ վիճաբանիլ,— ըսավ ընկեր Փանջունի արհամարհոտ շեշտով։

-Այսուհանդերձ շարունակենք մեր խոսքը, թերևս հասկացողության մը կը հասնիմ… այդ նոր սկզբունքը՝ որ ընդունած ես՝ ձեր կուսակցության ծրագի՞րն է։

-Ի՞նչ հիմար խոսքեր կ՚ ընես,— գոչեց Փանջունի,— եթե մեր կուսակցության ծրագիրը ըլլար, այն ատեն ուլթրա ապակեդրոնացում պիտի չըլլար, մեր կուսակցությունը այլևս գոյություն չունի ինծի համար, այլ կա միայն իմ կուսակցությունս…

-Որ կը բաղկանա միայն քու անձե՞դ։

-Բնականաբար, քանի որ ուլթրա ապակեդրոնացումի վրա հիմնված է։

-Հիմա ամեն բան պարզվեցավ, — պատասխանեցի, — դու այն միջոցիս ուրիշ բան չես խորհիր՝ այլ քու կաշիդ ազատել։

-Ի՜նչ ճղճիմ, ի՜նչ գետնաքարշ, ի՜նչ բուրժուական մեկնաբանություն. — գոչեց Փանջունի դեմքին տալով զզվանքի արտահայտություն մը։

-Եվ՝ սրտնեղած՝ հեռացավ քովես։

Շարունակելի…

Բնօրինակը՝ Երվանդ Օտյան «Ընկ. Բ. Փանջունի», Տիգրան Մեծ հրատ., Երևան 2006